Ник алдыйсың син мине?

Кешеләр арасындагы  мөнәсәбәт, кызганычка каршы, алдаудан башка була алмый. Кайвакыт хатын-кызлар, кәефләре төшмәсен дип,  бер-берсенең  килешмәгән күлмәкләрен мактап куялар.  Ир-атлар эштәге  кыенлыклары белән хатын-кызларны борчымас өчен “Барысы да тәртиптә” дияргә мәҗбүр. Ягъни без еш кына бер-беребезгә авырлык килмәсен өчен ялганлыйбыз. Ләкин алдауның төп сәбәбе, билгеле инде, шәхси мәнфәгатьләрне кайгыртуга кайтып кала. Шуңа да еш кына кешеләрнең бер-берсенең фикерләрен, уйларын беләсе килә.

Әңгәмәдәшегезнең чын мөнәсәбәтен беләсегез килсә, сезне шатландыра алабыз — алдауны танып була. Моның өчен бары тик игътибарлылык гына булырга  кирәк. Алдан ук кисәтәбез —  киңәшләрне күбесенчә сезнең күптәнге  танышларыгызга карата гына кулланып булыр. Чөнки кешенең чын уйларын белү өчен аның ихлас мизгелләрен тоеп калу кирәк.

Ялганны “тотып алу”ның иң дөрес юлы — мимикага игътибар итү. Кеше сүзләрен, хәтта кул хәрәкәтләрен контрольдә тотарга мөмкин, әмма ирененең тартылып куюын, күзенең кысылуын булдырмас өчен ялганлауда бик зур тәҗрибә кирәк.

Әңгәмәдәшегезнең йөзенә игътибар итегез. Аның хис-кичерешләре сүзләренә туры киләме? Мисал өчен, ул “Синең уңышларың мине сөендерә” ди, шул ук вакытта куллары белән үз-үзен кочаклап тора, аркасы бөкрәйгән икән, монда инде озак уйлап торасы юк: сезнең өчен шат түгелләр.

Ә иптәшегезнең  үзенең сүз-фикерләренә реакциясе ничек? Әгәр ул башта сүзен әйтеп, берничә секундтан соң гына шуңа  тәңгәл  эмоцияне “күрсәтсә”, димәк ул алдый. Кеше хисләренә мондый акрынлык хас түгел. Әлбәттә, әгәр дә ул моны ихластан эшләсә. Ә әгәр дә уйлап торса, бер эмоциядән икенчесенә күчү өчен бераз вакыт кирәк була. Алдакчы башта нәрсә әйтәсен, аннан нинди эмоция “ясарга” кирәклеген уйлый, шул сәбәпле вакыт бераз сузыла да инде.

Галимнәр безнең баш миенең сул як ярымшары интеллект һәм сөйләм өчен, ә уң ягы эмоцияләр өчен җавап биргәнен инде күптән ачыклаганнар. Әлеге ике ярымшар  тәнебезнең капма-каршы яклары өчен җавап бирә. Ягъни, баш миенең уң  ярымшары тәнебезнең сул ягын, ә сул ярымшары гәүдәнең уң ягын контрольдә тота. Димәк, тәнебезнең уң ягын контрольдә тоту яхшырак. Ә сул якны  контрольдә тоту кыенрак. Шуңа күрә әңгәмә барышында сөйләүченең сул аягына, кулына, йөзенә игътибар белән карагыз. Әгәр дә кеше дулкынланса (ә ялганлаганда кеше бик нык борчыла), аның аягы тик тормый, кулы ишарәләре дә күбәеп китә. Нәкъ менә алдагы сәбәп аркасында битнең ассиметриясе югала да инде. Сул як бит күпкә “ихласрак”, ул кешенең алдавын яшереп бетерә алмый.

Кара-каршы утырып сөйләшкәндә ялганны тою җиңелрәк. Ул хәтта каршыдагы кешенең  сөйләм кызулыгыннан, пауза тотуларыннан да сизелә. Мәсәлән, әгәр кеше алдаса, аның сөйләгәннәренең тизрәк очына чыгасы килә, шуңа күрә ул ашыгып сөйли. Ә менә паузалары, киресенчә, ешая.  Ягъни ашыгып-кабаланып сөйләгәннән соң, ялганлый торган кеше бераз туктап ала: “Тукта әле, ә син миңа һаман да ышанасыңмы?” дип ул үзенең тыңлаучысын тикшереп тора.

Бу киңәшләр кеше белән турыдан-туры аралашканда кулланыла ала. Хәзерге заманда исә безнең аралашу күбесенчә телефон, интернет аша башкарылганга, без виртуаль ялганны тану ысулларын да карап үтәргә булдык.

Алдан ук әйтеп куябыз, иң авыры – хатлардагы алдауны тану. Чөнки телефоннан аралашканда сез әңгәмәдәшегезнең тавышын ишетәсез, аның хисләрен, пауза, ашыгуларын сизәсез.  Ә смс язганда кеше текстны гына уйлый, аңа нинди дә булса эмоция “ясарга”, тавышын контрольдә тотарга кирәкми. Алдакчының эше җиңеләя.

Смс язучының сүзләренә игътибар итегез: әгәр дә ул “бер абзый”, “дустым”, “теге хатын” кебек сүзләрне куллана икән, димәк ул конкретикадан кача. Артык төгәлләштереп тормау вакыйганы әһәмиятсез итеп күрсәтә, ә ул хәлләр чыннан да әһәмиятле түгелме икән?

Шул ук вакытта җыен юк-бар әйбергә әңгәмәдәшегез махсус озаграк тукталырга мөмкин. Ул сезгә һава торышын әллә нинди сурәтләр белән тасвирлап бирә, ә үзенең билгеле бер вакытта кайда булуын, нишләп йөрүен әйтмичә дә калдыра  ала.

Алдаган вакытта кешеләр бик нык борчылалар. Шуңа күрә сез әз генә булса да ышанмавыгызны күрсәтсәгез, әңгәмә агрессив сүзләр белән баеп китәргә мөмкин. “Син миңа ышанмыйсыңмы?”, “Ә үзең соң нәрсә?” кебек сүзләр артып китсә, сак булыгыз, кемдер сезне алдарга җыена.

Хертфордшир университеты галимнәре ир-атларның хатын-кызларга караганда күбрәк алдавын ачыклаган. Гүзәл затлар көненә ике тапкыр алдаса, аларның яклаучы-саклаучылары өчне алдый икән. Күрәсең, без берничек тә бер-беребезгә ялганламыйча яши алмыйбыз. Шуңа күрә кешенең алдавын белү сезнең өчен бик мөһим булса, әлеге киңәшләрне күз уңында тотып, әңгәмәдәшегезне тикшерә аласыз, билгеле. Ләкин алдан ук  хәл итегез: чыннан да сезне алдаганнарын беләсегез киләме?

Алсу Сәлах

Гагарин Әхәт

Рифкат Вахитов рәсеме1961 елның 12 апрелендә Әхәт абый Сабанча тавыннан машина белән мәтәлеп аска очты һәм шул ук көнне радиодан космоска Гагарин очканны хәбәр иттеләр. Әхәт абыйның хатыны, Банат апа, шул уңайдан иренә Гагарин кушаматы тагып та куйды. Бер очтан урамыбызга да Гагарин исеме куштылар.

Пресслаган борчак

Институт бетереп, бенең авылга  читтән килгән Вәли  “Ямбакты” совхозында башта ветврач булып эшләде. Аннары аны совхозның үзәк бүлекчәсенә идарәче итеп куйдылар.
Бервакыт ул ашлык амбарына килеп керә. Аның үз гомерендә ясмык күргәне булмаган, күрәсең. Бер читтә өелеп яткан ясмыкны күреп, гаҗәпләнеп, амбар мөдире Васил абыйдан сорый икән:
– Васил абый, бу ни нәрсә тагын?
Тегесе дә аптырап калмаган:
– Бу, Вәли энем, прессланган борчак була, – дип җавап биргән.

“Бу минем ачкыч түгел, энекәш”

Моннан 40 ел элек, сигез класс бетереп  ССПТУга укырга кердем һәм киң профильле механизатор таныклыгы алып, авылга эшкә кайттым. Иске генә “ДТ-75” тракторы бирделәр. Мастерскойда шуны ремонтлап ятышым. Әйбәт билгеләргә генә укыган, киң профильле белгеч булсам да, беренче эш көнендә үк техниканы “чуртым да” белмәвемне аңладым. Әле ярый янымда даны районга таралган оста механизатор Мансур абый бар. Бервакыт аңардан ачкыч алып тордым. Бер өч көннән Мансур абый яныма килеп:
– Энекәш, былтыр миннән алган ачкычны бир әле, үземә кирәге чыкты, – диде.
Кабинадагы мазутлы ачкычлар арасыннан аныкын таптым да, майга буялган кулларым белән аңа суздым. Ул бер миңа, бер ачкычка аптырап карап торды да:
– Юк, энекәш, бу минем ачкыч түгел, – диде.
– Соң, Мансур абый, әле беркөнне генә синнән алдым бит, – дип ачкычны янә аның кулына төрттем. Ул җирәнеп кенә ачкычны ике бармагы белән чеметеп тотты да, әйләндереп-әйләндереп карагач:
– Юк, бу минеке түгел, – дип, җиргә ташлап, китеп үк барды.
Чиста чүпрәк алып ачкычны ялтыратып, корытып сөрттем дә, Мансур абый янына килеп, рәхмәт әйтеп бирдем. Ул: “Менә хәзер бу минем ачкыч инде, энекәш”, – дип, бөтен йөзе белән балкып елмаеп җибәрде.
Шушы тәрбияви алымы миңа гомергә җитәрлек сабак бирде: кешедән әйбер алып тордыңмы вакытында кайтарып бир!
P.S. Спас районы, Ямбакты авылында исән-имин яшәп ятучы Хезмәт Кызыл байрагы һәм Октябрь революциясе орденнары кавалеры, остазым Мансур абый Җиһаншинны мин бүген дә рәхмәт хисләре белән искә алам.

Рәфикъ Мисалимов

Кызыклы һәм гыйбрәтле хәлләр тормышыбызда очрап кына тора.  Шулар турында безгә язып җибәрсәгез, аларны таныш-белешләрегез дә укып шатланыр,  дус-ишләрен искә төшереп, бер сөенерләр иде. Таләпләр: татар тормышында, безнең мохиттә булган мәзәк-гыйбрәтләрне тасвирлап җибәрегез.  Язмалар билдән түбән булмаска тиеш. Кайсы төбәктән икәнегезне дә күрсәтергә онытмагыз. Хатларыгызны caydaq@yandex.ru га юллагыз.

Ифтарда пылау ашарга кирәкме?

Быел ураза озын көннәргә туры килә.  18 сәгать диярлек  ашамый-эчми тору җинел түгел.  Шунысын да әйтик, уразаның беренче өч-дүрт көне иң авырлардан санала. Бу вакытта организм яңача яшәргә өйрәнә, шуңа күрә көн ахырына таба баш авырту да, хәлсезлек тә булырга мөмкин. Моны сабыр гына үткәреп җибәрү кирәк.  Мөмкинлек булса ятып торырга, ышык урында утырып  хәл алу да ярый. Уразада менә шушы өч-дүрт көнне дөрес үткәреп җибәрсәң, алдагы көннәре җиңелрәк  була.

Рамазанда ашау тәртибе, нинди ризык белән ифтар кылуың бик әһәмиятле.  Көне буе эсседә ач йөргәннән соң, капылт кына бер-ике тәлинкә пилмән белән ашказанын тутырып кую зыянга гына. Ахшам намазына азан әйтелгәч, сабыр гына бер-ике йотым су эчеп куегыз. Бераз сулу алгач, стакандагы суны эчеп бетерсәгез дә була. Инде хәзер бер-ике хөрмә, йә йөзем җимеше кабып куйсагыз да ярый.

Шуннан соң ахшам намазын укырга кирәк. Намаз укыган арада ашказанына эләккән су, җимешләр ашыйсы килү теләген баса  тора.

Ифтарда гадәттә аш, сөт ризыклары, балык, яшелчә, җиләк-җимеш ашарга тырышыгыз. Болар ашказаны җинел үзләштерә торган ризыклар. Татарның  көндәлек  менюсына хәзер пылау килеп керде, элек татар пылауны бу кадәр ашамый иде. Бигрәк тә мәчетләрдә үткәрелүче ифтар ашларында нык сизелә бу гадәт. Рәхмәт үзбәк-таҗикларга! Ифтар өчен туклыклы ризык, ләкин аның белән артык мавыкмавың хәерле. Майлы булса бигрәк тә.

Ифтар белән сәхәр арасында күп итеп су эчү шулай ук файдалы. Игътибар итегез, чәй дә, сок та  түгел, ә су! Сок, чәй, кофе эчәсене генә китерә.  Уразадагы кеше гәүдәсенең һәр килограмм авырлыгы өчен 40-50 мл су эчсә, хәерле булыр.

Ифтарда гына түгел,  сәхәрдә нәрсә ашавың да мөһим. Иртән тозлы, кыздырылган ризык ашау килешмәс. Ул көне буе эчәсене китереп торыр. Сәхәрдә “запас” ашап кую да кирәкми. Бу организмны алҗыта гына.

Сөннәт буенча, карынның өчтән бер өлеше ризык, бер өлеше су һәм янә бер өлеше буш  калырга тиеш. Кеше табын яныннан җиңелчә ачлык хисе белән торып китсә, хәерлегә булыр. Ифтарда һәм сәхәрдә туйганчы ашарга тырышмагыз. Бу шартны башта үтәү кыенрак булыр анысы, ләкин тора-бара ияләшеп киткәч, гәүдәгездә моңарчы булмаган җиңеллек тоярсыз.

Наил Фәйзетдинов

16+ © 2018 Developed by RiTE PRO 

"Җайдак" интернет-басмасы язмаларын һәм хәбәрләрен социаль челтәрләрдә, массакүләм мәгълүмат чараларында таратканда гиперсылтама кую
яки "Җайдак" интернет-басмасы" дип язманың чыганагын күрсәтү мәҗбүри.

Өскә мен